Autopsie op een virulente klimaatmythe

Ineens gonsde het weer overal rond: “Het is de afgelopen 15 jaar helemaal niet opgewarmd!” Dat zou blijken uit een rapport van het MetOffice, de Britse broer van het KNMI. Het verhaal klopt niet, maar toch raasde het bericht na een korte incubatieperiode als een epidemie door medialand. Hoe kan het dat een oude, weerlegde klimaatmythe ineens weer virulent wordt? Hier een autopsierapport, dat laat zien waarom de klimaattwijfelzaaiers die in de wetenschap geen poot hebben om op te staan, in het publieke debat nogal eens met de winst gaan strijken, en in elk geval de opvattingen bevestigen van degenen die toch al vonden dat er geen klimaatverandering plaatsvindt.

De opwarming is gestopt in 1997, berichtte de Daily Mail on Sunday. Niks hoor, reageerde MetOffice, het Britse KNMI, kijk bijvoorbeeld maar naar deze grafiek die laat zien welke jaren de warmste zijn.

Het oorspronkelijke bericht dat claimde dat de opwarming van de aarde sinds 1997 was gestopt, werd op 10 oktober in omloop gebracht door de Global Warming Policy Foundation. Deze GWPF is een ideologisch gemotiveerde Engelse ‘denktank’ naar Amerikaanse snit, opgericht door oud-minister Nigel Lawson. GWPF wil niet vertellen wie zijn financiers zijn. Lawson’s banden met de kolenindustrie doen wel vermoeden welke belangen erachter zitten, maar namen en rugnummers van de sponsoren komen niet boven tafel.  In de Academic Advisory Council van de GWPF figureert een bekende rij van de ca. 50 à 100 professionele ‘sceptici’ die de wereld rijk is. Verrassend is dat onze landgenoot prof. Richard Tol, Neêrlands meest geciteerde (milieu)-econoom, zich ook aan deze lobbygroep in denktank-vermomming heeft verbonden.

Het startartikel van de GWPF leidde een paar dagen een ietwat sluimerend bestaan, slechts opgemerkt door een enkele ‘sceptische’ blogger als Marcel Crok die er meteen op de dag zelf al over schreef, maar werd pas virulent nadat de Daily Mail, on Sunday er op zondag 14 oktober uitgebreid aandacht aan besteedde. Het artikel was van de hand van de journalist David Rose, die eerder toegaf als kanaal voor desinformatie te hebben opgetreden, en in de vorm van enkele onjuiste artikelen over Irak en Al Qaida de weg plaveide voor de Irak-oorlog. Ook op het gebied van klimaat heeft hij een zekere reputatie als sluwe desinformant opgebouwd. De reputatie van de Daily Mail is niet veel beter. De Daily Mail schrijft vaker onjuist dan correct over klimaat, en besteedt in zijn kolommen vijf keer zoveel aandacht aan de GWPF dan aan welke andere bron van klimaatinformatie ook.

Rijk der fabelen

Iedere rechtgeaarde journalist die een artikel onder ogen krijgt van Lawson’s Policy Foundation, David Rose en/of de Daily Mail zou zich achter de oren krabben voor hij zonder meer beweringen uit die bronnen zou overnemen. De snelle verspreiding van het artikel roept dan ook de vraag op hoeveel  rechtgeaarde journalisten er nog zijn, zo vlot en kritiekloos namen andere media het bericht in de Daily Mail over. De bekende pseudosceptische blogs en echokamers deden dat, zoals Wattsupwiththat en Iceagenow, maar ook tal van reguliere media. In Nederland haalde het bericht onder meer De Telegraaf, Metro, Elsevier en andere kranten en tijdschriften. Het stond kortstondig op de websites van De Volkskrant en BNR-Nieuwsradio, maar daar werd het teruggetrokken zodra uit reacties op internet en twitter duidelijk werd dat het een misleidend verhaal was.

Het tegenoffensief werd onmiddellijk in gang gezet door MetOffice zelf, al op de dag van de publicatie in de Daily Mail. Het is de tweede keer dit jaar dat David Rose misleidende informatie over het zelfde issue geeft, schrijft MetOffice. Om te beginnen is er helemaal geen nieuw rapport, in tegenstelling tot wat Rose beweert. MetOffice had net, samen met het CRU van de Universiteit van East Anglia, zijn langjarige temperatuurreeks HadCRUT herzien. Kennelijk was dat voor Rose aanleiding te gaan schrijven. Bovendien werd de herziene temperatuurreeks niet met stille trom uitgebracht, maar met de gangbare aankondigingen. Niets geheims aan. Met een verfijnd Brits gevoel voor understatement antwoordt MetOffice op de aantijging van Rose dat het instituut geen commentaar gaf inzake de tienjarige klimaatprognoses: “dat is omdat hij ons niet gevraagd heeft hierop commentaar te geven”.

Volgt een uitgebreid antwoord op de vragen van Rose aan MetOffice, waaruit blijkt dat Rose in zijn latere artikel er een potje van maakte. Daaruit blijkt dat het Daily Mail-artikel al weerlegd was voor het geschreven werd. De grafiek die MetOffice liet zien maakt in één oogopslag duidelijk dat de bewering dat de opwarming al 16 jaar geleden gestopt is naar het rijk der fabelen kan worden verwezen.

Klimaatromancier Leon de Winter

Romanschrijver Leon de Winter leende of verhuurde in 2009 zijn pen aan de klimaat-twijfelindustrie. In een artikel in NRC, vlak voor de klimaattop in Kopenhagen, schreef De Winter dat de opwarming gestopt zou zijn.

Wie de werkwijze van de klimaattwijfelzaaiers de afgelopen jaren overigens een beetje had gevolgd had direct al tot die conclusie kunnen komen. Vlak voor de grote klimaatconferentie in Kopenhagen in 2009 zoemden vergelijkbare verhalen door de media. NRC-Handelsblad gaf bijvoorbeeld ampel ruimte aan de bekende Nederlandse schrijver Leon de Winter (aantal eerdere publicaties over klimaat: nul), die stelde:  “Voor Kopenhagen begint nog even dit: de temperatuur op aarde is het afgelopen decennium niet gestegen”. De Winter had zijn pen geleend of verhuurd aan de twijfelindustrie: alle bekende (en al lang weerlegde) argumenten passeerden in zijn artikel de revue. Dat ze die keer door een bekend romanschrijver werden neergepend onderstreepte dat het om fictie ging. Tal van reacties lieten zien dat De Winter de plank flink had misgeslagen. In de internationale media is eveneens op gezette tijden gehakt gemaakt van de mythe dat het niet zou zijn opgewarmd sinds 1998. Zowel in de wetenschappelijke literatuur als in populair-wetenschappelijke blogs verschenen verschillende artikelen die het verschil analyseerden tussen signaal (trend) en ruis (natuurlijke variaties, die gedurende kortere perioden het signaal kunnen overstemmen). En er verschenen artikelen die lieten zien dat de opwarming vooral in de oceanen gaat zitten, veel meer dan in de atmosfeer. Ook opmerkelijk: de pseudosceptische gemeenschap hamerde erop dat we naar de oceanen moesten kijken toen de temperatuur van de atmosfeer steeg, maar zwijgt over de oceanen als uit een niet toevallig gekozen tijdinterval zou blijken dat de temperatuur van de atmosfeer amper gestegen is.

Medialandschap

Niet toevallig gekozen? Inderdaad. De tijdreeks van GWPF/Daily Mail start in september 1997, en dat is moedwillig gedaan om de argeloze lezer te misleiden, om knollen voor citroenen te verkopen, of beter in dit verband: om ruis als signaal uit te venten. Kersenplukken met voorbedachten rade. In het voorjaar van 1997 namelijk begon zich de krachtigste el Niño sinds mensenheugenis te ontwikkelen, de warme variant van een natuurlijke warme-koudecyclus van de oceanen. Ruis dus. Vanaf september 1997 was deze el Niño op zijn sterkst, en domineerde lang, tot ruim in 1998, de mondiaal gemiddelde temperatuur. De start van de tijdreeks werd dus zorgvuldig op het hoogste punt van de natuurlijke ruis gekozen. Daar is, duidelijk, grondig over nagedacht. In het begin van de 21e eeuw volgden enkele nieuwe warme toppen, in 2005 en 2010, maar het eerste decennium van deze eeuw werd gedomineerd door koele el Niño-jaren. Niettemin was overigens het decennium 2000-2010 significant warmer dan tientallen decennia daarvoor; de grafiek van het MetOffice laat dat in één oogopslag zien. Maar dat terzijde, voor hier is van belang vast te stellen dat september 1997 als beginmoment  van de temperatuurreeks vakkundig, of zo u wilt doortrapt, is gekozen om vooral in de media naar buiten te kunnen brengen dat het niet zou zijn opgewarmd. Zo lust ik er nog wel eentje: het is de afgelopen dagen elke dag warmer geworden – een winter zit er dit jaar niet meer in, vrees ik.

Voormalig onderzoeksjournalist van o.a. The Guardian, Nick Davies, analyseert in Flat Earth News waarom de rol van de media verschuift van waarheidsvinding via hoor en wederhoor naar het voeren van een eigen agenda en het bedienen van de eigen doelgroep met informatie die men graag wil horen.

Een beetje wetenschapsredactie kende deze analyses, of had ze binnen no-time boven tafel gekregen. Toch stonden de kranten bol van de misinformatie, meestal blind overgenomen van de Daily Mail. Hoe het kan dat zo’n bericht zich zo kan verspreiden is te begrijpen aan de hand van het boek Flat Earth News van de voormalige onderzoeksjournalist Nick Davies die onder meer voor The Guardian werkte. Hij beschrijft hoe het medialandschap in een jaar of 20 ingrijpend veranderd is, onder invloed van privatisering en commercialisering.  Het aantal journalisten per 1000 woorden is nog maar een derde van wat het vroeger was. Vooral op wetenschapsredacties is zwaar bezuinigd. Voor onderzoeksjournalistiek is amper nog geld. De nieuwsredacties krompen. Tijd voor het natrekken van verdachte informatie is er amper nog. Kant-en-klare artikelen van public affairs-bureaus waaraan maar weinig geschaafd hoeft te worden vinden gretig aftrek, ook of misschien wel juist als de public affairsbureaus zich hullen in de schutkleuren van een Onafhankelijk Instituut, zoals de Global Warming Policy Foundation. Daarnaast is er de concurrentiedruk: De Daily Mail heeft een scoop – waarom hebben wij die niet? Neem ‘m over. Tijd voor controle is er niet, volstaan wordt hooguit met de melding “schrijft de Daily Mail” – dat is dan voldoende objectiviteit.

Voor zoiets als ‘waarheidsvinding’ is geen armslag meer. Daarvoor is ‘hoor en wederhoor’, oftewel balance in de verslaglegging in de plaats gekomen. Dat principe wordt gevolgd als de redacteur in kwestie het beeld heeft dat er controverses in de wetenschap zijn – en door de jarenlange desinformatiecampagne van de pseudosceptische instituten als het Heartland Institute, de GWPF en tal van andere ís het beeld gevestigd dat de wetenschap er nog lang niet uit is. Dat beeld klopt niet  – dik 90% van de actieve klimaatwetenschappers onderschrijft dat het opwarmt en dat de uitstoot van broeikasgassen de oorzaak is, hoor en wederhoor levert dan false balance op – maar op de journalistieke burelen heerst de perceptie over klimaat, niet de wetenschap. En bij media waar nog wel wetenschapsspecialisten rondlopen is het allesbehalve een vanzelfsprekendheid hen ook te raadplegen als er een technisch onderwerp, zoals klimaatverandering, voorbij komt. Eerder het tegendeel: een bericht dat de aarde helemaal niet opwarmt is controversieel, contrair aan wat de wetenschap en wetenschapsredactie zegt, en daardoor nieuws – plaatsen dus. Raadplegen van de wetenschapsredacteur vooraf vergroot alleen maar de kans dat het oorspronkelijke nieuwsbericht geschrapt moet worden, daarop zit niemand te wachten. Voor de opinieredacties geldt dat ze zelfs worden beloond voor het plaatsten van onjuiste klimaatartikelen: naar aanleiding daarvan regent het ingezonden brieven van lezers die zich in de klimaatwetenschap hebben verdiept die om het hardst beweren dat het opiniestuk niet deugde. Dat is precies waar de opinieredactie op uit is: discussie, controverse, twistgesprekken – wie die weet uit te lokken heeft het als opinieredacteur goed gedaan.

Zalm verpakt

Het patroon is doorgaans dat de belangrijkste inhoudelijke correcties pas enkele dagen nadat het oorspronkelijke gespindokterde bericht is verschenen op gang beginnen te komen – als ze al komen. Veel wetenschappers en wetenschappelijke instituten zijn niet toegerust op onmiddellijke response op desinformatie. De wetenschappelijke machinerie komt maar traag op gang, en wil bovendien zo grondig reageren dat als de reactie klaar is zoveel tijd is verstreken dat de kranten geen interesse meer hebben, dan zijn er weer heel andere kwesties in het nieuws. In de kranten waarin het eerdere non-bericht stond is inmiddels de zalm verpakt. Door de prompte reactie van MetOffice op het GWPF/Daily Mail-artikel verliep dat deze keer anders dan gemiddeld. Via de sociale media verspreidde zich al snel het bericht dat de Daily Mail en de media die dat nieuws hadden overgenomen weer eens de klimaatplank hadden misgeslagen. Media met een eigen twitter-account kregen van alle kanten opmerkingen: dit klopt niet, check eerst eens de feiten voor u wat publiceert. Dat leidde tot terugtrekking van berichten in enkele media die het Daily Mail-verhaal op hun nieuwssite hadden geplaatst, zoals BNR Nieuwsradio en De Volkskrant. De Telegraaf liet het bericht niet alleen ijskoud op de website staan, maar deed er in de maandagkrant nog een schep flat earth news bovenop door het als nieuws op de voorpagina te plaatsen met commentaar van de ‘sceptische journalisten/bloggers Marcel Crok en Hajo Smit. De Telegraaf trok de lijn van waarheidsvinding via balance en false balance met dit bericht door naar gewoon false. Kort daarna produceerde ook Elsevier een vergelijkbaar artikel, net als de Telegraaf dagen nadat duidelijk was geworden dat de claims van de Daily Mail niet deugden.

Twee denkwerelden

De redacties van onder meer Trouw en VPRO Noorderlicht kozen voor een geheel andere benadering dan Telegraaf en Elsevier, en analyseerden wat er aan het bericht over het einde van de opwarming niet klopte. Deze artikelen demonstreren dat het kennelijk geen heksentoer is na enig puzzelen en onderzoeken te doorzien dat hoe Daily Mail/Global Warming Policy Foundation zijn berichten kleurt en zijn lezers misleidt. Dat hadden Telegraaf en Elsevier natuurlijk ook kunnen doen, maar dat gebeurde niet. Het is dan ook lastig een andere conclusie te ontlenen dan deze: de Telegraaf en Elsevier zijn er niet op uit hun lezers zo goed mogelijk of zelfs maar gebalanceerd te informeren, maar om ze welbewust wetenschappelijk onjuiste berichten voor te schotelen, omdat deze het beste passen bij het maatschappijbeeld van hun lezers. Fox News staat hier model voor: 93% van de berichten van Fox News over klimaat deugt niet, stelde de Union of Concerned Scientist in een recente analyse van de berichten door Fox vast. De Wall Street Journal scoort met 81% foute of misleidende berichten niet heel veel beter dan Fox. De reden voor de frequente misinformatie is een zichzelf versterkende commercieel-ideologische cirkel. De kijkers naar en lezers van Fox respectievelijk WSJ zijn overwegend conservatieve Republikeinen en Tea Party-aanhangers, en het idee van door mensen veroorzaakte klimaatverandering is strijdig met de religieuze en/of libertaire kernovertuigingen. Berichten die hiermee op gespannen voet staan worden niet geaccepteerd of geloofd, en media die dergelijke berichten veelvuldig zouden brengen verliezen snel hun doelgroep; dat is commerciële zelfmoord. En trouwens: de verslaggevers en commentatoren kijken zelf ook door de bril van dit wereldbeeld naar het potentiële nieuws waarover ze moeten berichten. Bij de Telegraaf en Elsevier is het mechanisme wellicht nog niet zo extreem als bij Fox News en The Wall Street Journal, maar toch: de tendens is er.

Zo wordt ook in Nederland zichtbaar dat er twee contrasterende denkwerelden over klimaat bestaan, wat in de VS al lang duidelijk is geworden, zie bijvoorbeeld deze analyse van Dan Kahan in Nature: niet kennis en informatie zijn bepalend voor opvattingen over klimaat, maar iemands culturele waarden en grondhouding. ‘Vervuilde wetenschapscommunicatie versterkt de kloof tussen de twee contrasterende maatschappelijke opvattingen. Wie over klimaatwetenschap schrijft zal zich rekenschap moeten geven van het fenomeen dat verschillende doelgroepen vanuit geheel verschillende wereldbeelden informatie verteren, vindt Kahan. Inzichten uit de sociale wetenschappen kunnen daarbij helpen, vervolgt hij. Dat lijkt inderdaad het geval, maar ze geven geen antwoord op paradoxale situatie waarin een (wetenschaps)journalist zélf met een sterk gekleurde bril naar de klimaatwetenschap kijkt.

Jan Paul van Soest